“Лоотуу”-гаас “лоолой” хүртэл*

2011 оны 7-р сарын 01, Баасан гариг, 15:11

1. Монгол хүн тэмээг “тэмээ” гэж “хараадаг” нь сонин

Малд “хайртай”, малаа “сайн мэддэг” мах “бага иддэг” зарим монгол хүн буянт мал сүргийнхээ хойноос чулуу шидэж, хараал үг урсгаж байх нь хааяа сонстож, энд тэнд тааралдаж байдаг. Ноолуураар нь амь амьдралаа залгуулж яваа хэдэн ямаагаа”годрон” гэж олиг муутай өвчний нэрээр хараана. Хотгороор дүүрэн налайх хундан цагаан хонио “хорхироо, хурхираа”-гаар нь дуудна. Сүргийн манлай морь адуугаа “адсага, турсага” гэж арьс ширээр нь дайруулж хэлнэ. Үхэр сүргийг “үмхий хамарт” мамартад нь хүрнэ. Харин тэмээг “лоотуу ” гэж хачин өөр үгээр хараана. Ер, монгол хэлний хараал зүхлийн үгс, тэр дундаас мал амьтанд холбогдолтой “хараал”, ерөөлийн үгэн дотор “лоотуу” гэдэг нэг сонин үг бий. Бас мал амьтанд холбогдох ерөөл, хараалын үг нь нутаг нутгийн аялгуунд ч өөр өөр байдаг нь сонин.

Тэрхүү “лоотуу”-г сонирхоод үзвэл энэ нь хятад гаралтай үг бөгөөд нэлээд эрт монгол хэлний үгийн санд орж, нутагшсан нь харагдаж байна. Хятад хэлэнд тэмээг “Luo tuo” гэдэг байна. Бас Хятадад “Luo tuo pai” буюу “Тэмээт” гэдэг нэртэй сүрхий хатуу нэгэн архи байдаг аж.

Хэл шинжлэлийн талаасаа “тэмээ” буюу “лоотуу” нь нэгэн амьтныг нэрлэсэн тэнцүү чанарт, хоёр өөр утга дүйх үг бөгөөд “лоотуу” нь хятад хэлэндээ хараал үг биш байна. Харин монгол хүн таван зүйлийн буянт малынхаа нэг –тэмээг яагаад “лоотуу” гэж хараадаг болсон юм бол? Үүнд хэл, сэтгэлгээний талаасаа нэг хоёр сонин учир байж магад.

Орчуулагч О.ЧИНБАЯР: “ҮЛИСС”-ЫГ УНШААД ИРЛАНДЫГ, ДУБЛИНЫГ ДАХИН ШИНЭЭР БҮТЭЭЖ БОЛНО

2011 оны 7-р сарын 01, Баасан гариг, 15:03

- Та саяхан Жэймс Жойсын “Үлисс” романыг орчуулж гаргалаа. Энэ талаар яриагаа эхэлье.

- Жэймс Жойсын тухайг би анх 1993 онд Москва хотын Горькийн утга зохиолын дээд сургуулийн 4 дүгээр курсын оюутан байхдаа “Дэлхийн ХХ зууны утга зохиол” хичээл дээр сонссон. Тэр үед Жойсын зохиол бүрэн эхээрээ хэвлэгдсэн тухай шуугиан дэгдэж, тухайн үедээ номын сангаасаа аваад үзэж байсан. 1982 онд “Гадаадын уран зохиол” цувралаар “Дублинчууд” өгүүллэг нь гарч байсан юм байна лээ. Оросууд яагаад 1993 онд “Үлисс”-ыг гаргасан юм бол гээд бодоод үзэхээр ерөөсөө социалист нийгмийн уршиг гэж болохоор. Зохиол маань барууны ертөнцөд мэндэлсэн ч гэсэн хориотой зохиол учраас хэвлэгдээгүй байна. Орост байтугай эрх чөлөөний ертөнц АНУ-д хүртэл хориотой байсан түүх бий. Энэ роман бол Жойсын бичсэн зохиолуудын хамгийн том, хамгийн өндөр нэр хүндийг нас барсан хойно нь авчирсан. Амьддаа тэрээр энэ бол агуу зохиол гэдгийг, ирээдүйд алдарших зохиол гэдгийг өөрөө л ойлгож байсан байх. 25 жилийн турш хүний нутагт хэсэж явахдаа зөвхөн энэ зохиол дээрээ 7 жилээ зарцуулан 1921 оны 10 сард бичиж дуусчээ. Энд ердөө л нэг өдрийн, хорин дөрвөн цагийн үйл явдал гардаг. Ямар их юмыг багтаасан гээч.

- “Үлисс” бол хамгийн хэцүү төвөгтэй бичлэгтэй, сэтгэл зүйтэй роман гэж ярьцгаадаг. Орчуулахад энэ байдал нь хэр тод мэдрэгдэв?

- За яахав, садар самуун ч гэдэг юм уу, тиймэрхүү зүйлийг сурталчилсан байна гэдгээр тухайн үеийн Ирландын ард түмэн, католик шашинтнууд, Английн эзлэн түрэмгийлэгчидтэй үгсэн нийлээд, тухайн үеийн манай Сүхбаатар гэдэг шиг Парнелл гээд том хувьсгалч байсан тэр хүнийг буруутгаад. Энэ зохиол нь бас Парнеллийн тухай, амьдралаас үүдсэн тодорхой хэмжээний санаанууд, зохиолчийн өөртэй нь холбоотой мөн түүнийг уран сайхны аргаар, муу сайн байдлаар зөгнөж, өөрийнхөө эхнэрийг хүртэл найзтайгаа уулзаж явалдсан мэтээр хардаж бичиж байсан. Зохиолоо бичиж байгаад эргээд гэртээ ирэхэд эхнэртэйгээ харьцах харьцааны илрэлүүд маш таагүй байдалтай илэрч салж сарнихдаа хүрч байсан гэдэг. Энэ хүн бол зохиолоороо амьдарч зохиолдоо уусаж өвчилж, нэг талаасаа жаахан гажигтай байсан гэж хэлмээр ч нөгөө талаасаа амьдралын сайн талыг бүрэн дүүрэн нууж хаах юмгүйгээр бичиж байсан. Гэхдээ тэр садар самуун гээд байгаа юмыг уншаад үзэхээр дандаа далд хэлбэрээр илэрхийлсэн байдаг.

Соёл Яруу найргийн Академийн ерөнхийлөгч Г.Мэнд-Ооёо: МИГЖЭД ЖАНРАЙСИГИЙГ ХАЙРЛАХ, ХАМГААЛАХ АЖИЛ ХИЙГДЭХГҮЙ БАЙГААД БИ ГУТАРДАГ

Сүүлд шинэчлэгдсэн: 2011 оны 7-р сарын 01, Баасан гариг, 15:06 2011 оны 7-р сарын 01, Баасан гариг, 14:51

- Хүний төрж өссөн нутаг ус үргэлжид амин зүрхэнд уяатай явдаг. Тэгэхээр таны төрж өссөн Дарьганга нутгийн талаар яриагаа эхэлбэл ямар вэ?

- Нутаг ус, гарваль язгуураа гэхгүй хэн байх вэ? Хүмүүн байтугай хүлэг морь нутгаа тэмцэх, жигүүртэн шувуу төрөлх нуур усандаа эгэж ирэх, тэр ч бүү хэл шилжүүлж ургасан мод бут хүртэл анх ургасан нутаг руугаа тэмүүлж ургах нь байгалийн жам юм аа. Дарьганга нутаг бол тэр аяараа байгалийн болон түүхийн их баян бүрд байгаа юм. Балар эрт үеэс эхлээд эдүгээ хүртэлх нүүдэлчдийн олон үеийн соёл иргэншлийн ул мөрийг хадгалсан орон доо.Тэгээд ч Монголын их хаадаас эхлээд Чин Улс хүртэлх бүхий л хаадын торгон сүрэг, унаа хүлгийг адуулж байсан нутаг шүү дээ. Өвс ургамал тэгш, тал говь хосолсон хээр тал нутагт морин хуурын аялгуунд нүүдэл хөтөлж, морин дэл дээр хүн хүлэг болон тэмцсэндээ бахархаж явдаг юм аа. Тээр жил “Сувдан сондор” аялалд оролцсон Оросын Монголч эрдэмтэн Л.Г.Скородумова “ Дарьганга бол Монголын зүрхэн тольт юм” хэмээн дуу алдсан нийтлэл бичсэн байдаг. Дарьгангын уул усыг яруу найрагчид нь Монгол даяар төдийгүй дэлхийд алдаршуулсан юм аа. Д.Гомбожав, Д.Шагдарсүрэн, Д.Маам, Д.Нямсүрэн, О.Дашбалбар биднүүсийн шүлэг дуулал Алтан –Овоо, Ганга нуур, Шилийн Богдын байгалийн их эрчмийг оюун билгийн эрчимт мандлаар улам эрчимжүүлсэн юм. Энэ нь сайхан хэрэг боловч сөрөг талаасаа сүр дуулиант аянчдын хөлд талхлуулчих гээд байдаг болов. Өдийд манай нутагт ногооны цэнхэр униар татаж, морин зэрэглээ гүйж байгаа. Яг л ийм үед хүлэг нутгаа тэмцэн гүйдэг юм шүү дээ.

- Монголын Соёл Яруу Найргийн Академийнхаа тухай товч танилцуулахгүй юу?

- Хоёр мянга таван онд би энэ академиа байгуулсан.Монголын Үндэсний утга зохиолд үгүйлэгдэж, дутагдаж гачигдаж буй тэр зүйлийг л хийе гэж бор зүрхээрээ зүтгэж хөл дээр нь босголоо. GUNU- соёл яруу найргийн сэтгүүл англи хэл дээр гардаг. “Дэлхийн шилдэг яруу найраг” цуврал, Монголын яруу найргийн англи хэл дээрх цувралыг санаачлан хэвлэж тараалаа. Данзанравжаагаас эхлээд Б.Явуухулан, А.Дашбалбар тэргүүт 10 шахам яруу найрагчдын бүтээлийг дангаар нь англи хэлнээ ном болгон гаргасан. Одоо Д.Нацагдорж, М.Цэдэндорж, Д.Нямсүрэн, Д.Урианхай нарын номыг гаргана. “Монголын шилдэг яруу найраг”, “Монголын уран зохиолын дээж” номуудаа гадаадын номын сангуудад хүргэсэн. Ер нь манай цувралыг дэлхийн нэртэй номын сангууд захиалаад эхэлчихлээ.

Г.Отгонцэцэг: Миний уран бүтээлийн анхны эерэг дүр нь Эсмеральдо

Сүүлд шинэчлэгдсэн: 2011 оны 7-р сарын 01, Баасан гариг, 15:06 2011 оны 7-р сарын 01, Баасан гариг, 14:36

Дэлхийн олон орны тайз, дэлгэцийн бүтээл болсон Виктор Хюгогийн “Парисийн Дарь эхийн сүм” зохиолыг манай драмын театрын уран бүтээлчид монголын тайзнаа анх удаа шинэ төрөл жанраар тайзны бүтээл болгосон. Энэ жүжгийн гол дүр Эсмеральдагийн дүрийг ДЭТ-ын залуу жүжигчин Г.Отгонцэцэг бүтээжээ.

ДЭТ-ын уран бүтээлчид дэлхийн алдартай зохиол “Парисийн дарь эхийн сүм” романыг сонгодог хөгжимт бүжгэн жүжиг болгон тайзнаа амилуулсан. Үзэгчид хэр хүлээж авсан бэ?

-Манай Драмын театрын хамт олон үзвэрийн 79 дахь жилийн нээлтээ болгож “Парисийн дарь эхийн сүм” сонгодог мюзикл жүжгийг хоёр /состав/ бүрэлдэхүүнтэйгээр бүтэн сарын турш тайзнаа тавилаа. Энэ жүжгийг үзэгчид маш өндрөөр хүлээж авч, сэтгэл ханамжийн хувьд их өндөр байсан. Жүжгийг маань үзье гэсэн санал хүсэлт маш их байлаа. Тухайлбал, албан байгууллагаараа захиалж үзэх, тасалбарыг хамт олноороо захиалж үзэх тохиолдол их гарсан.

Жүжгийн хоёр бүрэлдэхүүний ялгаа нь юу байв?

-Нэгдүгээрт, энэ зохиолын маань бүх дүр тодорхой байдаг. Жишээ нь, Эсмеральдо гэхэд ямаа хөтөлсөн эмэгтэй, онгон цэвэр ариуны бэлэгдэл гэдгээрээ алдартай. Квазимадо гэхэд үнэн ч ариун, сайхан сэтгэлийн бэлэгдэл гаднаас нь харахад аймшигтай боловч дотоод ертөнц нь гайхамшигтай агуу дүр гэх мэтчилэн бичигдсэн. Хоёрдугаарт, залуу ч бай, туршлагатай ч бай эмэгтэй жүжигчин болгон Эсмеральдод тоглох юмсан , эрэгтэй жүжигчин болгон Квазимадод тоглох юмсан гэж хүсэж мөрөөддөг. Тэр тодорхой дүрийг хоёр өөрөөр гаргах боломж олгосон.